Urfalı Mateos, özellikle Anadolu ve Yakın Doğu tarihine ilişkin çalışmalarıyla tanınıyor. Ermenilerin tarihini yazdığı kitaplarıyla daha çok tanınan Urfalı Mateos'un eserleri, dönemin siyasi ve toplumsal gelişmelerine ışık tutuyor.
Edessalı Mateos olarak anılan Mateos’un, dönemin Edessa kenti olan bugünkü Şanlıurfa’da yaşadığı ve burada tarih çalışmalarını sürdürdüğü kabul ediliyor.
Mateos’un hayatı hakkında günümüze ulaşan bilgiler oldukça sınırlı. Ancak bıraktığı eser, onun yaşadığı dönemin siyasi olaylarını yakından takip eden önemli bir tarihçi olduğunu gösteriyor.
Urfalı Mateos’un en önemli eseri, Vekayiname olarak bilinen tarih kitabıdır. Eserde 10. yüzyılın ikinci yarısından 12. yüzyılın ortalarına kadar uzanan dönemde Anadolu, Ermenistan, Bizans ve Yakın Doğu’da yaşanan gelişmeler anlatılıyor.
Mateos, eserinde yalnızca savaşlara ve hükümdarlara değil, dönemin toplum hayatına, dini gelişmelere ve bölgedeki siyasi değişimlere de yer veriyor.
Bu yönüyle Vekayiname, Orta Çağ Anadolu ve çevresinin tarihini araştıran tarihçiler açısından önemli kaynaklardan biri olarak değerlendiriliyor.
Urfalı Mateos’un eserinin en dikkat çekici bölümlerinden birini Haçlı Seferleri dönemi oluşturuyor. 11. ve 12. yüzyıllarda Anadolu ve Yakın Doğu’da yaşanan büyük siyasi hareketliliğinden biri olan Haçlı Seferleri, bölgedeki birçok kentin kaderini değiştirmiş Urfa da bu süreçte Haçlıların önemli bir merkezi olmuştu.
Mateos, dönemin gelişmelerini aktardığı için, özellikle Urfa ve çevresinin Orta Çağ tarihini araştıranlar açısından önemli bir kaynak oluşturuyor. Mateos’un kaleme aldığı Vekayiname, aradan yüzyıllar geçmesine rağmen Orta Çağ’ın siyasi ve sosyal yapısını öğrenmek isteyen araştırmacılar tarafından başvurulan kaynaklar arasında yer alıyor.