Şanlıurfa'da Yine Motosiklet Kazası Yine Yaralı
Şanlıurfa'da Yine Motosiklet Kazası Yine Yaralı
İçeriği Görüntüle

Urfa tarihinde bazı isimler vardır ki kendisi ölse bile isim olarak yaşamaya devam eder. Bunlardan biri de Urfa Yahudilerinden 1871-1893 yılları arasında (22 yıl) Şehbender vekilliği yani konsolos vekilliği yapan Harun Dayan’dır. Uzun süre yaşadığı Urfa’nın o yıllarda adı Hızanoğlu Mahallesi’ndeki evinin bulunduğu yokuş (Urfa’da lokuş derler) Harun Bey’in Yokuşu olarak meşhur olmuştur.
O yıllarda Urfa’da farklı dini ve etnik gruplar bir arada yaşıyor, ticari ilişkiler ve diplomatik temaslar sürmeye devam ediyor. Yabancı devletlerin konsolosluk temsilcilikleri de bu çok yönlü şehir hayatının parçalarından birini oluşturuyordu. Bu dönemde Urfa’da görev yapan İran temsilcilerinden biri Harun Dayan’dı. Bu isim Osmanlı arşiv belgelerinde diplomatik meselelerden dolayı, şer’iyye sicillerinde mülk alım satımı ve cemaat hayatıyla kayıtlar içerisinde karşımıza çıkar.
Adı Davud Dayan oğlu Harun olarak geçiyor. Bazı belgelerde “Hoca Harun” olarak geçmesi şehirde dini ve toplumsal bir konumu olduğunu düşündürüyor. Ailenin Urfa’ya ne zaman geldiği, doğum tarihi, eşi ve çocukları hakkında bir bilgi yok. Yahudi Ansiklopedisi’ne göre Beit Aharon adlı bir vaaz kitabı yazmış ancak basılmamıştır. Kitabın nerede olduğu bilinmemektedir.
O yıllarda Şehbenderlik, Osmanlı ülkesinde yabancı devletlerin ticari ve diplomatik menfaatlerini temsil eden kurumlar arasındaydı. Şehbender vekilleri, görev yaptıkları bölgelerde kendi devletlerinin vatandaşlarıyla ilgili meselelerle ilgileniyor, ticari anlaşmazlıklarda ve resmî yazışmalarda aracılık yapabiliyordu. Harun Dayan da bu görevi 22 yıl boyunca yapmıştır. Urfa’daki İran temsilciliğinde tercümanlık yapan kişiler arasında Hoca Salamon Dayan, Hoca Azra Nasır, Davud Ganime ve Ermeni asıllı Ohannes Sarrafyan da bulunuyordu.
Harun Dayan’ın Urfa’daki ekonomik konumunu gösteren en önemli belgelerden biri, 1869 yılına ait konak alım satım kayıtlarıdır. Bu belgeler, onun İran şehbender vekilliğine tayin edilmesinden önce de şehirde önemli bir ekonomik faaliyete sahip olduğunu ortaya koyar. Urfa Şer‘iyye Sicili’nin 206/4 numaralı defterinde yer alan 748 numaralı kayda göre Harun Dayan, Köroğluzâde Rıfatlû Haydar Ağa’dan büyük bir konak satın almıştır. İşlem, 1869 yılının eylül ayında yapılmıştır. Satış bedeli 25.000 kuruştur. Bu paranın günümüz altın standardına göre karşılığı 10 milyonu geçmektedir. Bu ev günümüzde Firuz Sokak’tadır, ancak 2023 yılındaki büyük depremde evin büyük bir kısmı yıkılmıştır.
Sicil kaydında konağın özellikleri ayrıntılı biçimde anlatılmaktadır. Mülk içerisinde büyük bir ahır, iki kab, dört bölmeli bir eyvan, iki üst çardak, hazine odası, büyük bir köşk, çeşitli odalar, kuyu ve iki avlu bulunmaktadır. Ayrıca avlulardaki havuzlara Narıncı Camii’nden gelen suyun ulaştığı belirtilmektedir.
Urfalı Araştırmacı-Yazar ve Avukat Müslüm C. Akalın’ın Firûz Paşa Sokak üzerine yaptığı araştırmada da Harun Dayan’ın bu konak alım satımına değinilmekte; ayrıca Halil Bey Hanı’nın Harun Dayan tarafından satın alındığı ve yapının halk arasında o günden sonra “Yahudi Hanı” olarak anıldığı belirtilmektedir. Günümüzde Barutçu Hanı olarak bilinen yapının geçmişiyle ilgili bu bilgi, Dayan’ın Urfa’daki ticari ve gayrimenkul faaliyetlerinin yalnızca bir konakla sınırlı olmadığını düşündürmektedir.
Yine Yahudi Ansiklopedisi’ne göre Harun Dayan 1893 yılında ölmüş olup, ölüm sebebi, öldüğü gün, mezarının yeri ve geride bıraktığı aile fertleri hakkında doğrulanmış bir belgeye ulaşılamamıştır.
Sonuç olarak Harun Dayan, 19. yüzyıl Urfa’sının diplomatik, ekonomik ve toplumsal hayatında iz bırakmış önemli şahsiyetlerden biridir. 1871 yılında İran şehbender vekilliğine tayin edilmesi, onun şehirdeki diplomatik konumunu ortaya koymaktadır. İranlı hacıların öldürülmesi, şehbenderlikle ilgili idari anlaşmazlıklar ve temsilciliğin soyulması gibi olaylarda adının geçmesi, görev yaptığı dönemin diplomatik ilişkilerinin niteliğini göstermektedir. Kendisi ölmüş olsa da ismi daha uzun süre yaşamaya devam edecektir.
Kaynaklar:
Abraham David, “Dayan”, Encyclopaedia Judaica, Cilt 5, Thomson Gale, 2007, s. 495.
Başbakanlı Osmanlı Arşivi, HR.MKT, 747/90; 750/98; 882/12.
Halep Vilayet Salnamesi, H. 1295, s. 114; H. 1299, s. 94. Asoğlu, “Osmanlı Yerelinde Konsoloslar…”, dipnot 144.
İsmail Asoğlu, “Osmanlı Yerelinde Konsoloslar, İdari İlişkiler ve Tarımsal Ağlar: Urfa, 1850–1900”, OTAM, Sayı 50, 2021, s. 25–53.
Müslüm C. Akalın, “Firûz Paşa Sokak”, ŞURKAV, Sayı 48, Haziran 2025, s. 23–28.
Urfa Şer‘iyye Sicili (UŞS), Defter 206, Belge 617-748; UŞS, Defter 220, Belge 28-661.